Eelkesweblok


Een reactie plaatsen

16 10 2019

Jehannes

Tiisdeis sitte deputearre steaten fan Fryslân altyd gesellich om de grutte tafel yn it provinsjehûs. Se ha dan altyd in drokke dei. Dy waard ferline wike noch folle drokker. Der kamen nammentlik  allegear mailtsjes en appkes út Den Haach, want dat hie besite hân fan Remkes. En in kwak boeren. De freeds sei it kabinet al dat der maatregels naam wurde moasten. Net troch harsels, mar troch de provinsjes. Sa kaam der dy tiisdeis in mailtsje fan it Ynterprovinsiaal Oerlisorgaan, it IPO.

In typysk VVD-mailtsje trouwens: at we no de stikstofrjochten dy’t de boeren tefolle ha, oerhevelje nei ús bou, dan kin wý wer fierder.

De deputearren hiene it drok mei de oerstallige Fryske besite oan Brussel, der moasten ek noch guon mei de bus. Dus se seagen dat mailtsje mar heal oer. Toe mar. Jehannes Kramer sei letter dat er der wol wat tsjinoan skytskoarre hie, mar in FNP-er is no ienris sa dat at se it allegear wolle, dan doch je mei, oars doch je noait mear mei.

Jehannes tocht noch al, miskien moat ik wol efkes mei wat boere-oanfierders prate. Mar hy hat it drok, moat alle dagen guozzen telle en dan skeafergoeding betelje oan de boeren. Dy wiene freed net tús, doe stienen se mei de trekker op de stoepe fan it provinsjehûs. Se raasden as murden oer dat ynterprovinsiale beslút. Dat moast fan tafel.

Jim moat begripe dat dizze wrâld net mear te begripen falt. Je ha klimaatdemonstranten dy’t diken en brêgen besette yn Amsterdam. Dy wurde by boskjes arresteard. Je ha oan de oare kant de boeren dy’t ek de dyk opgean. Dan klappe we, útsein at der yn Grins in doarke oan flarden riden wurdt. En ja ha de gewoane minsken, dy hellen dit wykein yn it ramt fan Skjin Wetter de smoargens út it Fryske wetter. Der tusken swimt Jehannes Kramer dus, wat foar kant moat dy út?

Hy hie ek gjin help. Brok, oars hiel goed yn it tusken de boeren rûnrinnnend elk in klapke op it skouder te jaan, wie der net. Sander de Rouwe wie der ek net blykber, dy moat elektoraal mei de boeren oplûke, mar dy fynt ynfesteare yn nije wegen en bedriuwen folle wichtiger. Sietske Poepjes wie der ek net, wierskynlik noch yn Brussel lykas al dy oare healbizige Friezen dy’t tinke dat it dêr te rêdden is. Wêr hja we hjir yn Fryslân lêst fan? Presies, de Europeeske rigels. Dûnsje dêr dan net om de beam, mar bliuw hjir om Jehannes Kramer te helpen.

Avina Fokkens wie der ek net want dy fear nei Drachten en Hearenfean om te sizzen dat se aanst mei tsjokke skippen net nei Hearenfean mar wol nei Drachten farre kinne. Dan moat wol de Hege Warren omdold wurde. Fokkens sanearde dêr daliks al sân boeren, wylst har VVD-bazen tagelyk rôpen dat der net in boer fuort hoecht.

Douwe Hoogland wie der al, mar dy giet oer biodiversiteit en heger wetter yn de feangreidesleatten. Dat praat wol de boeren optheden efkes net hearre.

Dus Jehannes Kramer wie allinne. Hy waard efkes kroechbaas. Ien komt der yn en seit: ‘moai waar’. Dan seit Jehannes ek ja, moai. Dan komt de folgjende deryn en dy seit: ‘min waar’ en dan seit Jehannes ek dat it min waar is. No, de boeren woene net earder fuort as dat Jehannes sein hie, dat hy it ferhaaltsje fan de provinsjes wer ynslikke soe.

Ik hie meilijen mei de deputearre. De boeren betrouden him net iens. Hy moast in bryfkje type en dêr de hanteken fan Brok ûnder sette, dy ha se dêr wol op in stimpeltsje. Sa distansieerde hy Fryslân fan it ynterprovinsiale mailtsje. De boeren rôpen joechhei en mei it liif fol provinsiale kofje giene se wer nei hûs, der moast nedich molken wurde.

 

 

En Jehannes? De hiele wrâld foel oer him hinne. Telefoans en media begûnen om it libben te ratteljen. Fertaald seinen se: leffert, dat hienen we net ôfpraten, de provinsjes soenen ommmers dwaan wat wy net koenen en no begjinne de boeren aanst ek yn oare provinsjes, en dan moat we wer wat oars betinke, dy smoarge Friezen ek altyd mei har eigen miening.

Jehannes stiet noch atyd op de stoepe fan it provinsjebûs. Hiel iensum.

 


Een reactie plaatsen

09 10 2019

Oars

It is folslein idioat dat de Fryske gemeenten juster in ledegearkomste hâlden yn Brussel. In Fryske Dei dêr is al folsein oerstallich, mar dat alle Fryske gemeenten in wethâlder en/of boargemaster in pear dagen nei Brussel stjoere jout wol in hiel frjemd aksint oan de ferhalen dat se allegearre miljoenen tekoart komme.

Oars ek wol wer handich. Dan kin wy yntusken de opdracht fan Gerrit Hiemstra regelje, sûnder al dy de gearkomstetigers, dy’t altyd alles noch wer mei amtners oerlizze moatte en nea ta in beslút komme.

Waarman Gerrit Hiemstra seit dat it idioate waar, wat hy sa no en dan foarseit, ûntstiet omt we it klimaat net mear yn de hân ha. Op de sosiale media fjochtet hy in echte oarloch út mei de lju dy’t it finansieel net goed útkomt dat se oars libje moatte.

Likegoed mocht Gerrit de rede fan Fryslân hâlde ferline wike. En doe sei hy dat it Woudagemaal  by Lemmer in sjarmant stikje UNESCO erfguod is, mar dat Fryslân der ferstandiger oan dwaan soe in hiel nij gemaal te bouen. Dan tink je: wat in dwaze opmerking. Dat Woudagemaal kin yn ien dei de hiele Snitsermar leech sûgje, der hoege we dochs gjin nij foar.

Je kin ek oars redeneare. At immen yn it wetterskipsgebou ropt ‘sil we it gemaal oansette’, dat bin de earste 25.000 euro al fuort. Mar at wy dat wól betelje wolle, en noch mear want it tekoart fan it wetterskip is heech, dan is dat dochs ús eigen saak? En soe in nij modern grut gemaal net folle mear kostje? En kin dat der wol komme, want der is in kwak stikstof nedich om dat fan de grûn te krijen.

Dat bedoelt Gerrit hielendal net. Gerrit is net ûnnoazel, hy hat krekt as ik yn Drachten op skoalle west. Gerrit bedoelde yn syn rede dat wy Friezen meastal eigenwiis sizze dat der fan alles yn de wrâld te rêden is oer klimaat en boeregedoch, mar dat wy dat meast goed oan it oplossen binne. Wy bin noch in echt griene provinsje sizze we dan. Fan dat tinken moat we ôf. Seit Gerrit.

Der joech hy net iens safolle mear ynhâld oan. Dat kin ek net, want hy fynt dat wy persoanlik allegear feroarje moatte. En dan net krekt as de gemeente Súdwest-Fryslân docht: ynienen oeral gemeentelike âld-papierbakken delsette. It de frijwiligers fan gjimmestykklubs en korpsen út de hânnen skuorre. Lit no mear lju dat âld papier ophelje. Jou dêr subsydzje foar. Dat tinken bedoeld Gerrit.

Yn Den Haach witte se al dat it tinken oars moat, mar net hoe. Se sizze no dat de provinsjes der mar mei rêdde moatte. Krekt as de jeugdsoarch bygelyks. Dy oerdracht soarge der foar dat alle gemeentes no miljoenen te koart ha. En no kin de provinsje Fryslân neffens Den Haach dus wol bliede. Mar dy sinten moat we garje troch oars tinken. Net mear nei Brussel ta om te fergaderjen.

We moat Gerrit mar wat stypje. Oars tinke:

Wetterskip Fryskân moat opheven wurde. Yn de gewoane demokrasy sit mear grien folk, dan is der wat mear lykwicht.

Alle diken fan 130 nei 100. Moarn. En alle 100 diken nei 80. It is folsleine nonsens om dêr 100 te riden, der riidt allegear spul fan 80, dan kin we dat moai allegeare dwaan.

Alle moterfytsen Fryslân út en dy meie der nea wer yn. Te lûd en te folle stikstof. Fuort.

Skippen en ek boatsjes meie net hurder farre as 12 km/oere.  Boaten dy’t sile krije subsydzje.

Der mei noch mar ien sjippesoart yn Fryslân ferkocht en brûkt wurde,  griene sjippe.

’s Nachts moat it yn Fryslân folslein tsjuster wurde. Tsien oere allegearre op  bêd.

Fleanbasis Ljouwert wurdt moarn slúten. Watte, der meie alhiel gjin fleantugen mear boppe Fryslân fleane.

Toeristen bin net mear wolkom. De helte fan de kroegen kin dan ticht. Dy fonteinen ferkeapje we oan Sjina.

Yn de natoer sette we guozzen, foksen en wolven út. De frette dan wol de helte fan it boerebedriuw op. In pak molke kostet tenei 11,48.

Dyksferhegingen kinne net mear, allegear stikstof. Dus oer 200 jier ferdwynt Fryslân yn see. Dan hoecht der neat mear te feroarjen.


Een reactie plaatsen

02 10 2019

Tolk

It âlde Boalserter riedshûs hie altyd in toer. It wie wat in multifunksjoneel gebou doedestiids, de Waach siet der ek yn. De toer wie ferrassend, Boalsert hie al fiif tsjerken. Dizze toer kaam der op ta yn 1617. Blykber ferrineweert soks wat, mar miskien wie’t ek wol in moandeisputsje. Hoe dan ek, op ien nei wiene alle ferbiningen fermôge. Mear ha we mei Snits ek net nedich, sei immen dy’t stie te sjen dat dy toer der sneontemoarn ôftild waard. Mar Snits fûn ien ferbininkje te min.

It riedshûs sil no ferboud wurde foar allerhande moaie en wichtige saken, en dan sil de toer der ek wol wer op komme. Dat kin it gemeentebestjoer no noch jierren brûke om te fertellen hoe grut at harren finansiële tekoart is, want it kostet no fansels klauen mei jild. Dy toer moast der hookstrooks op sneon ôf en dan krije de wurknimmers al dûbeld jild fansels.

Dat wie yndertiid noch net sa. Yn 1617 wurken je noch gewoan op sneon. De lieding hie de boumaster Jacob Gysbert.  Aah, der giet by jim in lampke barnen. Ja dat wie de heit fan de Fryske dichter Gysbert Japicx.

Dy stoar yn 1666, mar ferline wike skeukte hy wat ûngemaklik yn syn grêf. Miskien gie sa de lêste ferbining fan heit syn toer der wol oan. Want de grutte foarman fan de Fryske taal, nei wa’t de meast weardefolle literêre priis neamd is, dy’t dit jier terjochte nei Boalserter Aggie van der Meer giet, dy foarman waard ferline wike oantaasten.

Yn de rjochtsseal, it heger berop fan de blokkearders fan de anty swarte pietedemonstraasjes. Foarfrou Jenny Douwes woe har ferhaal graach yn it Frysk dwaan. Dêr praat en tink je yn, it is dan makliker om je te úterjen en at je heger berop dogge dan moat je je úterje,  oars jout it neat.

Fryslân hat op 16 november 1951 in oarloch fierd om klear te krijen  dat je yn de rochtsseal gewoan Frysk prate kinne. Kneppelfreed. De oarloch waard wûn, al duorre it noch jierren en jierren foardat it hielendal klear wie. De rjochters dy’t Jenny oanhearden, waarden dus holpen troch in tolk. Dy’t Jenny har Frysk fertale moast yn it hollânsk.  En dan sjoch je de breklike realiteit fan de Kneppelfreedoarloch: de tolk koe it net en omt er it net goed koe, woe hy it ek net.

De tolk folge har tempo net en ûnderbruts har hieltyd. Jenny rekke fan slach. Dat begrepen dy rjochters wer net. Dus krige Jenny net in oare tolk, wylst der wol tsien man yn de seal sieten dy’t it better kinnen hie.  No ja, Saskia van Westhreenen hat yn har kommintaar yn de Ljouwerter alles al útlein.

Dus ik ha âlde Gysbert wer rêstich yn syn grêf treaun, mei it boadskip, dat de saken formeel wol goed regele binne mei dat Frysk yn de rjochtssseal, mar dat der dizkear net in goeie tolk wie.

Doe ha’k him noch mar in ferhaaltsje ferteld út deselde wike. Oer dy Drachtster wethâlder Eric ter Keurs. Dy’t safolle sneue opmerkings nei de holle krige oer in stik wat de amtners skreaun hienen, dat hy him net mear ynhâlde koe. Hy sei dat dy kloaterige amtners har wurk net goed dien hienen.

Amtners lulk. Ter Keurs moast eksukses meitsje, fertelde ik Japicx. Dat die hy ek. En sei dêrnei dat hy opstapte as wethâlder fan  Smellingerlân. Dach. Ferrassing alom. Mar mei wat nét sein wurdt, sis je somtiden in heleboel. Ik bin efkes im tolk. Ter Keurs seit dat it net goed is dat wethâlders de amtners leech lizze. Dat moat je yntern hâlde. Sa no en dan ris razend lulk troch de gongen fan it riedshûs daverje. Dat wol hy net mear want hy tinkt dat it amtlik apparaat yn Drachten net te rêdden is. Dat je dêr dus net mear ferantwurdlik foar wêze wolle en net mear troch de gongen roppe wolle.

Japicx knikte. Hy begrypte dat it net allinnich swier is it Frysk wat noflik yn de rjochtsseal te brûken, mar dat it noch folle swierder is om de wurden en it swijen fan in lulke wethâlder te fertalen.

 


Een reactie plaatsen

25 09 2019

Tsjinstellings

Ferline wike tongersdei liet in man syn hûn út lâns de Roptawei yn Metslawier. Man en hûn snúfden. Wat rûkt it hjir frjemd. En dat wie al sa foardat de hûn skiten hie. Doe rûnen se wer nei hûs. It wie in fersichtige man. Hy warskôge plysje, brandweer, boargemaster, Veiligheidsregio, terroristenbestriding en minister Grapperhaus . Miskien noch wol mear, we witte it net.

Us befeiligers rukten út. Se stienen allegear tusken de Roptawei en it Skipfeartsein te snúven. Ja, it rûkte oars as oars. Doe skillen se dy man fan dy hûn op. En se seinen: We witte net wat it is dat sa rûkt, mar it is net gefaarlik. Jo en jo hûn kin jim wol deljaan.

Sa libje wy.

Gemeenten yn Fryslân wolle mear omtinken foar bern ha by demonstraasjes. Se doele fansels op dat swartepietegedoch, dêr meie de bern net fan oer it hynder gean. Mar wit jim dat yn de rest fan de wrâld it krekt de bern binne dy’t demonstraasjes fersoargje tsjin wat wy har oandogge. Tsjinstelling.

Trije gemeenten wolle de tsjinstplicht wer ynfiere. Jongeren dy’t  gjin wurk ha moatte frijwilich bejaarden waskje. Moatte en frijwillich is in tsjinstelling.

De gemeente Waadhoeke moat it tenei dwaan sûnder de pilot omjouwingswet. Tsja, no moat ik earst wat útlizze. We krije in nije Omjouwingswet. Dêrfoar moat we earst in fizy ha. Dy hjit en da’s wer maklik, de omjouwingsfizy. Dêroer mochten wy jûnen oer meiprate.   Dat ha we hjir en dêr ek wol dien, mar dat wie mear om earne in fûgelútsjochhutte te krijen. Elk koe meihaffelje, mar elk wie net sa folle. Der is no likegoed in soarte fan omjouwingsfizy klear, mar dêr stiet tefolle yn en no moat der skrast wurde. Dat kin de politisi sels wol.

It doel fan dy omjouwingswet  is om tenei fan alles klear te krijen mei minder rigels, en mear gearhing yn belied. Dêr ha guon gemeenten no in pilot fan. In pilot is dat je wat útbesykje. De Commerciële Club Noardwest-Fryslân hat lykwols skreaun dat se net meiwurkje oan dy pilot omt alles yn de Waadhoeke te sjerperich giet. Sy skreauen stroperig. Boargemaster Waanders stie te skriemen by de iepening fan de Agraryske Dagen. Se hat gelyk. Dy ûndernimmers fine dat der eat net goed giet, mar at ien dat ferbetterje wol, dan stean se oan de bar en frette sjerpwafels.

Noch wat: De gemeente Smellingerlân wol European City of Sport wurde. Boargemaster Rijpstra hat it yn syn foarige gemeente Noordwijk meimakke en hy wol it wol wer. No hat Smellingerlân, sis mar city Drachten, in swimbadsje. Se prate al tsien jier oer opknappe of in nij. Der bard lykwols neat mei it bad. Smellingerlân hat gjin jild mear. Boppedat is der mar ien sportplak yn it Fryske Europa, en dat is Hearenfean. En dêr hienen se noch noait fan de titel European  City of Sports heard.

Noch ien: Fryslân Airport Eelde. Dat setten se grut op it Grinzer fleanfjild. Want in kwak Friezen gie earne hinne en doe woene de Grinzers oanjaan dat dy dat jild better besteegje kinnen hienen troch se oan Eelde te jaan. Se wolle dat Friezen tinke en fiele dat it ek har fleanfjildsje is en dat kin je inkeld mar bewize mei it Grinzer kredo: meibetelje.

Dromers. Al moat ik no wol fersichtich wêze fansels. Hjir wiene altyd in soad aksjegroepen tsjin it fleanfjild fan Lelystêd. Al de fleantúgen boppe ús lân, ús omjouwing. Dy bin der fan Eelde ek, mar dêr prate we net oer, dy Grinzers ha’t al sa slim mei it gas, dus lit mar. Mar Jehannes Kramer, ús deputearre, sei ferline wike ynienen dat it wol hiel sneu wêze soe dat de stikstof der ûnder oaren foar soargje soe dat it fleanfjild fan Lelystêd net trochgean koe. Hearde ik dat goed?  Ja, dat sei er.

Mar ik snap it al. At dat fleanfjild der komt, komt der ek in trein nei Grins. Fia Eelde. Jehannes syn Lelylijn. Dan kin dy minsken dy’t yn Lelystêd út it fleantúch stappe miskien ek noch efkes fanút Eelde boppe Fryslân fleane.

En ach, at je net witte wat in fleanfjild is, hoech je der ek net benaud foar te wêzen.


Een reactie plaatsen

18 09 2019

Tunnelfizy

Tegearre mei de foarich jier ferstoarne kollega Johan van der Zee, ha’k hûnderten telefyzjeprogramma’s makke oer it eardere  nasjonale telefyzjeprogramma Van Gewest tot Gewest. Da wie te sjen tusken 1965 en 2004. Us programma’s dêroer wurde yn herhelling noch hieltyd útstjoerd, it is sneons. Van Gewest tot Gewest wie in programma wat makke waard yn Hilversum, troch minsken dy’t yn Fryslân, Grins, Limburg of hokker regio dan ek wennen. Je soene sizze kinne: regionale telefyzje fanút de Hilversumse filosofy. Dat betsjutte dat it gjin nijs-ûnderwerpen wiene, want dat moast dan yn it sjoernaal.

Op 10 juni 1965 wie der yn Van Gewest tot Gewest in reportaazje, dy hie eins yn it sjoernaal moatten. Johan van der Zee hat him ek net makke, hy kaam pas yn 1968 as Fryske redakteur by Van Gewest tot Gewest. We ha in pear jier lyn tegearre mei fernuvering nei dy reportaazje fan doe sjoen. In man fan Rykswettersteat hie in grutte kaart fan de Waadsee efter him hingjen en hy lei mei in oanwiisstok út wat se dwaan woene. Twa dammen nei it Amelân. It gebiet der tusken yn ynpolderje en dêr ierpels ferboue. De toeristen koenen dan de iene kant Amelân yn, in Nobeltsje helje en de oare kant der wer ôf.

It singeliere oan de reportaazje wie dat der net in ferslachjouwer wie dy’t frege “is dit net in oantaasting fan it Waadgebiet”. Sa’t wy, de gewoane jonges fan de sjoernalistiek, dat letter dienen. Dêrmei trouwens ek as linkse jonkjes ôfskildere waarden troch de Fryske CDA-ers. Yn it genyp seine se dat hear, want de CDA-ers wiene doe nei bûten ta altyd tige foarkommend.

Rykswettersteat mocht foar de hiele nasjonale befolking sûnder werwurd útlizze hoe’t dat wurde soe foar toeristen foar it Amelân en de Bildtske boeren, dy’t de hiele Waadsee wol ynpolderje woenen. It stiekem ek al diene. Dus Fryslân seach doe echt net op fan dy twa dammen.

De reportaazje yn Van Gewest tot Gewest op dy 10de juni 1965 waard sjoen troch de 16-jierrige Kees Wevers út Kortenhoef. Hy hie alris Waadrûn en tocht “dit moat net wêze”. It tsjinlûd kaam fan him. Watte, op 17 oktober 1965 waard yn Holwerd de Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee oprjochte, yn de folksmûle de Waddenvereniging. Of spottend de Waadklub, want CDA-ers spuiden der raar guod fan.

Mar dy Waadferiening krige yn koarte tiid 10.000 leden en al wennen de measten dêrfan yn de Amsterdamse grachtengordel, se hiene wol ynfloed. Koartsein, it twa dammenplan waard al rille gau fuortsmiten. In iendamsplan kaam der ek net mear, want dêr hiene dy boeren neat oan. Dy moasten har yn de Lauwersmar mar rêdde en ompiele yn it D-plan, foardat dat ek fuortreage waard.

De boaijum fan de Waadsee is ûngedurich. Dus is it ferfier nei Amelân aloan in probleem. De boat rint fêst. Mar Amelân leit moai ticht by, gaadlik foar deitoerisme. Wat te dwaan? De provinsje Fryslân, de gemeenten Noardeast-Fryslân en it Amelân en Rykswettersteat sil mei in plan komme. En hup, der stienen se op in presintaasjegearkomste yn Dokkum wer mei har oanwiisstok nei in no digitaal skerm te wizen: in tunnel.

It spyt my ta de teannen út dat ik dêr net wie. Wat hie’k de gesichten graach sjen wollen. No ja, it kin dy boeren fansels net folle skille, op in tunnel groeie gjin ierpels. Mar je sjogge hoe’t de âlde tiden noch op deselde wize wurkje. Dat in VVD deputearre út it âlde loyaliteitsgefoel nei it CDA dan net seit “bek hâlde en opsoademieterje”, nee se seit dat we der allegear noch mar ris goed nei sjen moatte.

Lokkich sit Hans Revier noch by de Waadferiening. Hy sei “at we net iens yn it Waad pisje meie, omt soks ynfloed hat op de boaijum, hoe soene je dan wol in tunnel oanlizze”. Ik tink ek dat er gnyske hat. Want yn 1994 hie de Waadferiening al in yngreven diskusje oer ”soene we net like fel wurde moatte as at we yn 1965 wiene”. Dat waard doe neat. En no soe Rykswettersteat samar in gremitige reaksje opsmite kinne. Mar it kin ek wêze dat it iene wurd fan Revier al foldwaande is: ûnsin.

 


Een reactie plaatsen

11 09 2019

Unlogysk

Fryske jagers sil ynkoarten it fjild yn om 150 damherten dea te sjitten. Damherten binne tige gefaarlike bisten, se frette blêdsjes fan de beamkes. En se brûke gjin kondooms, dus der komme tefolle fan. Stienmurden , dy’t ús libbene natuer opfrette, hiele nachten yn it lân op lytse ljipkes en skrieskes omkôgje, dêr mei we net oankomme. Unlogysk.

Der bin hjir wol hûndert ûnlogyske saken. Deputearre Douwe Hoogland grypte bygelyks yn doe’t de gemeente Hearrenfean neat die mei it ferhaal fan âld-wethâlder Age Hartsuiker oer in stowolk. Hoogland slúte it bedriuw en dat moat 5000 euro de wike betelje at se net daliks in ôfsûchkapke meitsje. Mar Douwe sei ek dat hy net wis  is at dat bedriuw wol skuldich wie. Dat is toch ûnlogysk.

It is dus logysk dat de Ried fan Europa Nederlân in feech om de earen jout, omt de Friezen har sels net wêze kinne. Net yn taal en identiteit. Watte, it regear docht syn taak net, as it giet om it Frysk yn it ûnderwiis. No hat Fryslân sawat in nije leaver-dea-as-slaaf oarloch útfochten, om dat ûnderwiis sels te regeljen, mar ús taalskipper Sietske Poepjes hat noch net by alle skoallen del west, leau’k. Dus eamelt partijgenoat Harry van der Molen wat op de minister fan ynlânske saken om. Dy woe him yn it Frysk anderje, mar se koe it Fryske wurd foar zeurkont net fine.

Dat ivige Fryske gedram. Wylst we der sels fierstentemin oan dogge. Tachtich persint fan de ynwenners fan Fryslân fynt it Frysk  in aardich taaltsje. Se wol dêr best it ien en oar mei dwaan. Mar fan dat geseur fan de saneamde echte Friezen oer formele akseptaasje fan it Frysk,  en dat hottefyljen oer at je yn de finzenis fan Ljouwert wol ferwolkomme wurde yn it Frysk, sakket har de broek wer ôf.

Bêste foarbyld wie fansels ferline wike de Fryske Akademy. Us eigen wittenskiplik ûndersykssintrum. Te min jild fansels. Se bin lieard oan it lannelik KNAW, mar dat hat sa no en dan wol fraachtekens by it wittenskiplik nivo fan de Akadeemje. We klappe fatsoenlik by elk nij boek fan de Akadeemje, mar we lêze it net. It giet oer de eigen wrâld fan de besletten Akadeemjeploech. Dat is net ús wrâld.

De Akadeemje frege ferline wike de provinsje de rezjy oer te nimmen. Dat ha se nea út hannen jaan wollen, mar dat moat no al, want der is fiif ton tekoart. De provinsje set optheden lykwols wittenskiplik jild mear yn foar wetter en hoe’t je sâlte fisken yn swiet wetter waskje kinne. Da’s fan dizze tiid, de stúdzjes en boeken fan de Akadeemje helje dat net.

Dat klinkt frij wreed, mar wit al dat yndertiid doe’t Tresoar alle Fryske ynstellings oan it sammeljen wie, dat de Akadeemje wegere mei te dwaan. Se wearzgen fan it nivo van Tresoar. Dêr rint no elk fleurich yn. Dêr bin se allegear dwaande om histoaryske en wittenskiplike  saken te dwaan dy’t oan dizze tiid heake wurde kinne.

It ferneamdste projekt fan de Akadeemje, Mercator, bin de Europeeske talen fan minderheden. Dêr dogge se yngreven stúdzje oer. Dy stjoere se dan nei de Ried fan Europa en dy seit dan dat der te min oan de identiteit en taal dien wurdt en dat it regear in gele kaart kriget. Weroer dy terjochte inkel mar de skouders oer ophelje.

De Akadeemje wol har eindelik deljaan ûnder de provinsje. Mar  nimmen regearde. Ja, Pieter de Groot, mar ek dy hie in ferhaal oer hoe’t it eartiids gie. Dat wie doe wol passend, mar net oer hoe’t it no gean moatte soe.

Dat is simpel: wé moatte it sels dwaan. Yn taal en identiteit. En yn de Akadeemje. De provinsje freegje de rezjy te nimmen, betsjut dat je dêrnei altyd wer sizze kinne, ja mar de provinsje woe dat it sa ha. Dan kin je jesels altyd ferskûlje. Stean op en meitsje sels in hiel nij wittenskiplik ynstituut. Soademiterje al je sûnt 1938 opdiene eigenaardichheden derút. Om my neam je it noch de Fryske Akadeemje, mar slút je wol oan by Tresoar, de hege skoallen  en de universtitêre oprispings yn Ljouwert en Frentsjer. Sûnder wittenskip witte wy wol dat it no in nije tiid is. Logysk.

 


Een reactie plaatsen

04 09 2019

Demokrasy

Redakteuren fan de Ljouwerter Krante hâlde fan festivals. Dat hindert op himsels net sa hele folle, want de measte stikjes yn dy krante wurde toch skreaun troch de Grinzer kollega’s fan it Deiblêd fan it Noarden. Sadat je as je nijsgjirrich binne nei Fryske saken je de Ljouwerter al wer gau oan de kant lizze kinne. Dat de rubryk Hete Soep oer in wyklikse besite oan in restaurant sneon oer in Grinzer kroechje gie, wie my te fier oer de grins. Letterlik.

Mar oer de festivals skriuwe se alle dagen sels. Hoefolle pagina’s der net bestege binne oan dat festivalgedoch, alderheislikst. Der gean minsken nei festivals, der bin lju dy  kin it neat skele at der al of net in festival is, en der bin minsken op guon festivals tsjin. Se komme allegear oan it wurd. Wiidweidich.

Doe tocht ik, ik wol it ek ris oer in festival ha. Ofrûne freed en sneon wie yn Nijmegen op it eilantsje Veur Lent it demokrasyfestival. Dêr moast nedich twa dagen oer âldehoerd en song wurde, want de demokrasy is yn gefaar. Needgjalp.

Demokrasy is letterlik “volksheerschappij”. Ik brûk it hollânske wurd efkes, want by ús is it dan mienskipsdiktatuur. Volksheerschappij is it trouwens ek net mear, want it folk hat dy demokrasy al lang fernield. Troch individualisme, net ien fynt wat in oar fynt. En troch de sosiale media, want sa kin je per dei oare lju foar of tsjin je krije. Gaos.

En wát moat je dan feroarje yn dy demokrasy. Elkenien fynt ommers dat de útkomst oars wêze moat as at buorman fynt.  Sa sitte we optheden yn elkoar. We hienen it referendum, dan koe elk meistimme. De útkomst paste de oerheid net. Se diene neat mei de útkomst en doe ha we it referendum wer fuortsmiten. Guon wolle it no wer werom ha. Noch mear gaos.

Je ha fansels ek de Wildersen yn dizze wrâld, dy’t fan diskusjeare skellen makke ha. Dêr bin dan minsken it mei iens, mar sadré at dy in stikje bûten de pot pisje wurde se fuortsmiten. Skandalich.

We ha hjir yn Hearrenfean in moai ynisjatyf sjoen, hûnderten lju dy’t meipraten oer de ferbettering fan it sintrum. No wie dat sintrum ek wol sa min, dat elk der wol wat fan fine koe. De koeke dy’t se bakten wie frij tsjok, benijd hoe’t dat no aanst ferwurke wurde sil. Mar earlik wêze, de provinsje liet de minsken  meiprate oer de doarpen. Se hearden goed, want no al moat de gemeenten wenten jaan at de doarpen minsken fine om der te wenjen. Dat wurket.

Meiprate. Leafst struktureel. En dan komme ta ien opiny. Oars kin oerheden oer je hinne wâldzje ûnder it motto jim bin it dochs ûniens. Wurk foar neat.

It festival waard organisearre troch de Vereniging Nederlandse Gemeenten, yn gearwurking mei it ministearje fan ynlânske saken. Dat soe op foarhân betsjutte dat it in droech, toar festival wurde soe. Wie’t net, se hiene wol 100 sprekkers, yn alle kleuren en maten. Wol frjemde dat by dy sprekkers Tom Middendorp wie. Ik kin him net,  mar Tom hie in militêr pakje oan en it leger is net in ynstelling, ha’k ûnderfûn, dy’t it wurd demokrasy brûke. Of is dat feroare?

In oare sprekker, Henk Krol fan 50+, wie freed op de radio oan it wurd oer it festival. Gemeenteriedsferkiezings moatte neffens him net in opstapke wêze foar de Keamerferkiezings. Logysk dat hy dat sei, want yn de gemeenten docht hy amper mei. Syn twadde ferhaal wie better. Gemeenteriedsferkiezings as tuskentrochjes, elke trije moanne wer acht gemeenten oan it stimmen. Dan hat de nasjonale polityk dêr gjin ynfloed mear op. Ik soe taheakje wolle, doch dat ek mar by de provinsjale ferkiezings. Nij, oars en better.

Ik koe net nei it festival, oars hie’k fertelle wollen wat in hiel soad minsken tsjintwurdich sizze. De Twadde Keamer nei 75 man. Der meie mar trije partijen mear yn: Links, rjochts en midden. Binnen dy partijen moat je alles mar bediskusjeare. At je bist, 50+, rasistysk, grien, kristlik, pasifistysk, allochtoon of wat dan ek binne. In grouwélich paad om de demokrasy wer yn it gareel te krijen. Dat ha we lykwols net hearre kinnen. In miste kâns.